نخستین ساز چه بود؟ شواهد باستان‌شناسی

هیچ یافته‌ای وجود ندارد که باستان‌شناسان بتوانند با اطمینان آن را «نخستین ساز» بنامند. انسان‌ها شاید بسیار پیش از ساخت ابزارهایی که در خاک دوام می‌آورند، آواز خوانده، دست زده، پا کوبیده، سوت زده یا اشیا را به هم کوبیده باشند. از این رو موسیقی می‌تواند بسیار قدیمی‌تر از کهن‌ترین سازی باشد که از حفاری به دست آمده است.

روشن‌ترین شواهد اولیه، فلوت‌های دقیقِ استخوانی و عاج ماموت از غارهای ژورای سوابی در آلمان امروزی‌اند. این یافته‌ها نشان می‌دهند انسان خردمند بیش از ۳۵ هزار سال پیش سنتی جاافتاده در سازسازی داشته است. با این حال ثابت نمی‌کنند که فلوت نخستین ساز بشر بوده است.

چرا نمی‌توان نخستین ساز را مشخص کرد؟

سنگ، استخوان، صدف و سفال در خاک بسیار بهتر از چوب، پوست، الیاف گیاهی یا کدو باقی می‌مانند. یک خراشنده چوبی، طبل پوستی یا جغجغه دانه‌ای ممکن است کاملاً از بین برود، در حالی که فلوت استخوانی هم‌دوره آن حفظ شود. بنابراین ثبت باستان‌شناختی به سود مواد بادوام است.

موسیقی همچنین به شیئی جداگانه نیاز ندارد. صدا و بدن انسان می‌توانند ملودی، ضرب، تأکید و حرکت هماهنگ بسازند. آواز و ضربه‌های بدن فسیل مستقیمی بر جا نمی‌گذارند؛ هیچ حفاری‌ای نمی‌تواند زمان نخستین اجرای موسیقی را تعیین کند.

کهن‌ترین سازِ مطمئن کدام است؟

قوی‌ترین نامزدها فلوت‌های پارینه‌سنگی زبرین از ژورای سوابی در جنوب‌غرب آلمان‌اند. در غار Hohle Fels فلوتی تقریباً کامل از استخوان بال کرکس گریفون، همراه با قطعات فلوت عاج ماموت پیدا شد. این آثار به دوره اورینیاسی تعلق دارند و سنت موسیقایی پیشرفته‌ای با قدمت بیش از ۳۵ هزار سال تقویمی را ثبت می‌کنند.

فلوت‌های Geißenklösterle وVogelherd نیز همین تصویر را تأیید می‌کنند. ایجاد سوراخ انگشت روی استخوان پرنده به برنامه‌ریزی و مهارت نیاز داشت. ساخت فلوت عاجی دشوارتر بود: عاج باید شکافته، به دو نیمه هم‌اندازه تبدیل، خالی و چنان دقیق متصل می‌شد که ستون هوا شکل بگیرد. این‌ها سازهای طراحی‌شده‌اند، نه اشیایی که اتفاقی صدا می‌دهند.

تصویر: Dalbera، Wikimedia Commons، CC BY 2.0. ساز بودن نمونه دیویه بابه در تصویر محل اختلاف است؛ این شیء یکی از فلوت‌های قطعی ژورای سوابی نیست.

«فلوت» دیویه بابه چه جایگاهی دارد؟

استخوان سوراخ‌شده خرس غاری از دیویه بابه در اسلوونی گاهی فلوتی ساخته نئاندرتال‌ها و بسیار قدیمی‌تر از یافته‌های آلمان معرفی می‌شود. تفسیر آن هنوز قطعی نیست. برخی پژوهشگران سوراخ‌ها را عمدی و نشانه کاربرد موسیقایی می‌دانند؛ گروهی دیگر رد دندان گوشت‌خواران و آسیب‌های بعدی را توضیح کافی می‌شمارند.

پس بهتر است دیویه بابه را «ساز احتمالی» بنامیم، نه پاسخ نهایی. فلوت‌های ژورای سوابی جدیدترند، اما ساخت انسانی و کاربرد موسیقایی آن‌ها بسیار گسترده‌تر پذیرفته شده است.

آیا سازهای کوبه‌ای پیش از فلوت‌ها ساخته شدند؟

ممکن است، اما مدرکی برای اثبات آن نداریم. کوبیدن سنگ، چوب، صدف یا تکه‌های چوب راهی ساده برای ایجاد ضرب است. تنه توخالی، قاب پوستی و جغجغه نیز نامزدهای منطقی‌اند. با این حال بسیاری از آن‌ها از ابزار یا شیء طبیعی قابل تشخیص نیستند و مواد آلی هم می‌پوسند.

جغجغه، طبل، صفحه چرخان صدادار، خراشنده و اشیای کوبشی متأخر در نقاط مختلف پیدا شده‌اند. هیچ‌یک زمان نخستین استفاده موسیقایی از صدای ریتمیک را نشان نمی‌دهد. «تنه توخالی نخستین ساز بود» فرضیه‌ای معقول است، نه واقعیتی باستان‌شناختی.

یافته‌های مهم دیگر

فلوت‌های استخوانی جیاهو

در جیاهو در استان هنان چین، فلوت‌های کاملی از استخوان بال درنای تاج‌سرخ پیدا شد. قدمت آن‌ها به نوسنگی آغازین، حدود ۷۰۰۰ تا ۵۷۰۰ پیش از میلاد می‌رسد. چند نمونه پنج تا هشت سوراخ دارند و یک فلوت سالم نواخته و از نظر صوتی بررسی شده است. آن‌ها از قطعات پارینه‌سنگی اروپا بسیار جدیدترند، اما از کهن‌ترین سازهای چندنتیِ کامل، قابل نواختن و دقیقاً تاریخ‌گذاری‌شده به شمار می‌روند.

شیپورهای صدفی

صدفی بزرگ از غار Marsoulas فرانسه حدود ۱۸ هزار سال پیش تغییر داده و به عنوان ساز بادی استفاده شد. چنین یافته‌هایی نشان می‌دهند سازندگان اولیه به یک طرح یا ماده وابسته نبودند. استخوان، عاج، صدف، چوب، پوست و گیاه راه‌های متفاوتی برای مهار صدا فراهم می‌کردند.

سازهای زهی و طبل‌های اولیه

ردیابی سازهای زهی و طبل‌های پوستی دشوار است، زیرا اجزای اصلی آن‌ها از بین می‌روند. آثار و تصاویر متأخر، چنگ، لیر، عود و طبل را در چند تمدن باستانی ثبت کرده‌اند. این سازهای پیشرفته باید مرحله‌های قدیمی‌تری داشته باشند که باقی نمانده‌اند.

باستان‌شناسان چگونه ساز را تشخیص می‌دهند؟

هر استخوان سوراخ‌شده فلوت و هر جسم توخالی طبل نیست. پژوهشگران چند دسته مدرک را کنار هم می‌گذارند:

• آثار ساخت: سوراخ‌ها بریده، تراشیده یا مته شده‌اند، یا از گازگرفتگی و شکستگی پدید آمده‌اند؟
• الگو و فاصله: آیا دهانه‌ها چیدمانی عمدی برای تغییر ارتفاع صدا دارند؟
• سایش و باقی‌مانده: آیا نشانه‌ای از گرفتن، دمیدن یا کوبیدن مکرر دیده می‌شود؟
• بافت حفاری: شیء از لایه‌ای سالم و تاریخ‌گذاری‌شده آمده یا رسوبات آمیخته؟
• آزمایش صوتی: آیا نسخه بازسازی‌شده بدون افزودن ویژگی تازه، صدایی قابل کنترل تولید می‌کند؟

یک آزمایش به تنهایی همه اختلاف‌ها را حل نمی‌کند. شناسایی زمانی محکم است که چند خط مستقل شواهد هم‌جهت باشند.

از ابزار صوتی تا خانواده‌های ساز

سازندگان به مرور مهار منابع گوناگون ارتعاش را آموختند. سازشناسی نوین اغلب سازها را بر پایه بخش لرزان دسته‌بندی می‌کند:

خانواده	بخش لرزان	نمونه‌ها
خودصداها	بدنه خود ساز	قاشقک، جغجغه، زنگ
پوست‌صداها	غشای کشیده	دف و طبل جامی
هواصداها	ستون هوا	فلوت، نی زبانه‌دار، شیپور
زه‌صداها	یک یا چند سیم کشیده	چنگ، عود، قانون

این تحول خطی مستقیم از «ابتدایی» به «پیشرفته» نبود. جغجغه ساده می‌تواند در آیینی پیچیده نقش اصلی داشته باشد و فلوت دقیق به مهارت فنی بالا نیاز دارد. هر جامعه مواد و شکل‌هایی سازگار با موسیقی، محیط و زندگی خود برگزید.

فلوت‌های اولیه واقعاً چه می‌گویند؟

فلوت‌های آلمان نشان می‌دهند موسیقی هنگام زندگی انسان خردمند در اروپای عصر یخبندان، رفتاری جاافتاده بود. روش‌های تکرارشونده ساخت، سوراخ‌های دقیق و مواد متفاوت از دانشی مشترک خبر می‌دهند، نه آزمایشی منفرد. موسیقی شاید همراه رقص، داستان، آیین، آموزش، جفت‌یابی یا پیوند اجتماعی بوده باشد، اما خود شیء زمینه دقیق اجرا را آشکار نمی‌کند.

نتیجه محتاطانه این است: رفتار موسیقایی از آثار باقی‌مانده قدیمی‌تر است و انسان در آغاز پارینه‌سنگی زبرین سازهای بادی فنی می‌ساخت.

پرسش‌های متداول

نخستین ساز چه بود؟

نمی‌دانیم. صدا و ضربه‌های بدن شاید پیش از سازهای ساخته‌شده وجود داشتند و ابزارهای چوبی، پوستی یا گیاهی نخستین ممکن است باقی نمانده باشند.

کهن‌ترین ساز پذیرفته‌شده کدام است؟

فلوت‌های استخوانی و عاج ماموت ژورای سوابی از کهن‌ترین سازهای قطعی‌اند. آن‌ها موسیقیِ بیش از ۳۵ هزار سال پیش را ثبت می‌کنند و لایه‌های مرتبط اغلب نزدیک به ۴۰ هزار سال قدمت دارند.

آیا استخوان دیویه بابه کهن‌ترین فلوت است؟

شاید، اما ادعا محل اختلاف است. روشن نیست سوراخ‌ها برای ساز ساخته شده‌اند یا بر اثر گوشت‌خواران و فرایندهای بعدی.

طبل پیش از فلوت اختراع شد؟

این احتمال منطقی است، زیرا دست، چوب، پوست و تنه توخالی به آسانی ریتم می‌سازند؛ باستان‌شناسی نمی‌تواند ترتیب را نشان دهد.

کهن‌ترین ساز قابل نواختن چیست؟

فلوت‌های استخوان درنای جیاهو با حدود ۹ هزار سال قدمت، از کهن‌ترین سازهای چندنتی کامل، قابل نواختن و مطمئن تاریخ‌گذاری‌شده‌اند.

پاسخی دقیق‌تر از نام‌بردن یک شیء

جست‌وجوی نخستین ساز با یک فلوت، طبل یا جغجغه پایان نمی‌یابد. شواهد دو تاریخ را نشان می‌دهند: تاریخ نامرئی صدا، حرکت و ابزارهای پوسیدنی، و تاریخ مرئیِ حفظ‌شده در استخوان، عاج و صدف. اولی از دسترس باستان‌شناسی بیرون است؛ دومی ثابت می‌کند انسان ده‌ها هزار سال پیش سازهایی ماهرانه می‌ساخت.

مطلب مرتبط: پنج ساز قومی آسان برای هنرجویان مبتدی

پایه پژوهشی: N. J. Conard، M. Malina وS. C. Münzel، «New flutes document the earliest musical tradition in southwestern Germany»، Nature 460 (2009)؛ J. Zhang و همکاران، «Oldest playable musical instruments found at Jiahu»، Nature 401 (1999).